PIR, eFG% ve tempo: ileri istatistikler nasıl okunur
Basketbolda kutu skoru uzun yıllar tek referanstı: sayı, ribaunt, asist. Bugün bu üç satır bir oyuncunun maçı nasıl oynadığını anlatmaya yetmiyor. PIR, eFG%, tempo ve top sahipliği gibi göstergeler, aynı maçı farklı okumayı mümkün kılıyor. Bu yazıda bu dört göstergeyi formülleriyle, örnek bir hesapla ve maç izlemeyle birleştirme yollarıyla anlattık.
İleri istatistiklerin amacı sayıları çoğaltmak değil, karşılaştırma yapmayı kolaylaştırmak. 20 sayı atan oyuncu ile 12 sayı atan oyuncuyu karşılaştırmak için kaç şut kullandıklarını bilmek gerekiyor. Bu yüzden her gösterge, bir sorunun cevabı olarak okunmalı: verimlilik mi, hacim mi, tempo mu?
Kutu skoru neden yetmiyor
Kutu skorunun ilk sorunu, şut denemelerini ayırmaması. 20 sayıyı 10 şutla atan oyuncu ile 25 şutla atan oyuncu aynı satırda aynı görünüyor. İkinci sorun, top kaybının ve kaçan şutun cezalandırılmaması. Üçüncü sorun ise tempo: 100 top sahipliğinde oynayan takımın oyuncusu, 80 top sahipliğinde oynayan takımın oyuncusundan daha fazla istatistik topluyor.
Bu üç sorun, ileri istatistiklerin doğuş nedeni. Göstergeler, aynı olayı farklı paydalarla ifade ediyor. Sayı yerine top sahipliği, isabet sayısı yerine şut denemesi, dakika yerine tempo paydası. Doğru göstergeyi seçmek, sorduğunuz soruya bağlı. Göstergelerin takım düzeyindeki karşılığını gelişmiş istatistikler yazısı anlatıyor.
PIR: tek satırda katkı
PIR (Performance Index Rating), EuroLeague'in resmî verimlilik göstergesi. Formülü toplama ve çıkarma üzerine kurulu: sayı, ribaunt, asist, top çalma, blok ve çizilen faul toplanıyor; kaçan şut, kaçan serbest atış, top kaybı ve bloklanan şut çıkarılıyor. Sonuç tek bir sayı, ama arkasında maçın tamamı var.
PIR'ın gücü basitliğinde, zayıflığı ise aynı basitlikte. Topu elinde tutan oyuncu daha fazla PIR üretiyor, çünkü sayı ve asist üretiyor. Sadece savunma yapan oyuncunun PIR'ı düşük kalıyor. Bu yüzden PIR tek başına oyuncu karşılaştırması için değil, maç içi katkı takibi için kullanılmalı.
eFG%: üç sayının ağırlığı
eFG% (effective field goal percentage), üç sayılık isabetin iki sayılığa göre 1,5 kat değerli olduğunu hesaba katıyor. Formül: isabetli iki sayılık ile 1,5 çarpı isabetli üç sayılık toplanıp şut denemelerine bölünüyor. Klasik isabet yüzdesinden farkı, üç sayı atan oyuncuyu ödüllendirmesi.
Örnek: 10 şutun 5'ini sokan oyuncu klasik yüzdede %50 görünüyor. Ama bu 5 isabetin 3'ü üç sayılıksa, eFG% 65'e çıkıyor. Aynı yüzde, farklı verimlilik. Bu yüzden modern analizde şut kalitesi eFG% ile ölçülüyor, klasik yüzde ise sadece yardımcı gösterge olarak kullanılıyor.
TS%: serbest atışı da hesaba katmak
TS% (true shooting percentage), serbest atışı da şut verimliliğine dahil ediyor. Formül: sayı, iki çarpı şut denemesi ile 0,44 çarpı serbest atış denemesinin toplamına bölünüyor. 0,44 katsayısı, iki serbest atışın tek bir şut denemesi gibi sayılmasını sağlayan ampirik bir düzeltme.
TS%, özellikle faul çizgisine sık giden uzunlar için önemli. Pota altında faul alan oyuncunun katkısı, klasik yüzdede görünmüyor; TS% bu katkıyı yakalıyor. EuroLeague'de pivotların verimliliğini karşılaştırırken TS% kullanmak, sadece şut yüzdesine bakmaktan daha sağlıklı.
Tempo ve top sahipliği
Tempo, bir takımın 40 dakikada kaç top sahipliği kullandığını gösteriyor. Yüksek tempo, daha fazla hücum, dolayısıyla daha fazla sayı demek. Bu yüzden iki takımın sayı ortalamasını karşılaştırmadan önce tempo farkını bilmek gerekiyor. 85 sayı atan yavaş takım, 95 sayı atan hızlı takımdan daha verimli olabilir.
Top sahipliği, verimlilik hesaplarının paydası. Hücum verimliliği (ORtg), 100 top sahipliğinde üretilen sayı; savunma verimliliği (DRtg) ise 100 top sahipliğinde yenilen sayı. İkisinin farkı, maçın gerçek skorunu tempodan bağımsız gösteriyor. Bu yüzden "net rating" denilen gösterge, takım gücünü ölçmenin en yaygın yolu.
| Gösterge | Formül | Ne anlatır |
|---|---|---|
| PIR | (Sayı + ribaunt + asist + çalma + blok + çizilen faul) - (kaçan şut + kaçan SA + top kaybı + bloklanan) | Maç içi toplam katkı |
| eFG% | (İsabetli şut + 0,5 x üç sayılık) / şut denemesi | Şut verimliliği |
| TS% | Sayı / (2 x (şut denemesi + 0,44 x serbest atış)) | Serbest atış dahil verimlilik |
| Tempo | 40 dakikada top sahipliği | Oyun hızı |
| ORtg | 100 top sahipliğinde sayı | Hücum gücü |
Örnek hesap: aynı maç, iki okuma
Bir oyuncunun maç satırı şöyle olsun: 12'de 7 iki sayılık, 5'te 2 üç sayılık, 2'de 2 serbest atış, 6 ribaunt, 4 asist, 1 top çalma, 1 blok, 3 çizilen faul, 2 top kaybı. Sayı toplamı 14 + 6 + 2 = 22. Şut denemesi 17, isabet 9. eFG% = (9 + 1) / 17 = %58,8. TS% = 22 / (2 x (17 + 0,88)) = %61,5.
PIR hesabı: 22 + 6 + 4 + 1 + 1 + 3 = 37. Çıkarılanlar: 8 kaçan şut, 0 kaçan serbest atış, 2 top kaybı, 0 bloklanan şut; toplam 10. PIR = 27. Aynı satır, üç farklı göstergeyle üç farklı şey söylüyor: 22 sayı hacmi, %61,5 verimliliği, 27 PIR toplam katkıyı.
Veriyi maç izlemeyle birleştirmek
İleri istatistikler maçı izlemenin yerini almıyor, tamamlıyor. Bir oyuncunun eFG%'si yüksek görünüp de ribaunt vermiyorsa, maçı izlediğinizde bunun nedenini görüyorsunuz: sürekli dışarıda kalıyor ya da eşleşmesini kaybediyor. Veri soruyu kuruyor, maç cevabı veriyor.
Pratik bir yöntem: maçtan önce üç gösterge seçin (örneğin rakip eFG%, ribaunt yüzdesi, top kaybı), maçı izlerken bu üçünün nasıl değiştiğini not edin. Maç sonunda kutu skoruna baktığınızda, notlarınızla rakamlar arasındaki fark size o takım hakkında en çok şeyi öğretecek.
- PIR katkıyı ölçer, verimliliği değil.
- eFG% şut kalitesini, TS% faul dahil verimliliği gösterir.
- Tempo düzeltilmeden sayı ortalaması karşılaştırılmaz.
- ORtg ve DRtg farkı, takım gücünün en sağlam göstergesi.
- Tek maçlık veri değil, on maçlık eğilim anlamlı.
Bu dört gösterge, basketbolu rakamla okumak isteyen herkes için yeterli bir başlangıç. PIR katkıyı, eFG% ve TS% verimliliği, tempo ise bağlamı veriyor. Dördünü birlikte kullanmak, tek bir sayıya bakmaktan her zaman daha doğru sonuç üretiyor.
